Haberler
   Halk Sağlığı Bültenleri
   Halk Sağlığı Köşesi
   Bilimsel Bültenler





HALK SAĞLIĞI BÜLTENLERİ

SAĞLIKLI BESLENME


 Beslenme, tüm canlıların en temel gereksinimlerinden biridir ve gıda ile sağlık arasındaki köprüdür.

İnsanlar iyi beslenmedikleri zaman büyüyemezler, sağlıklarını sürdüremezler, mutlu ve başarılı bir yaşama ulaşamazlar ve üreyip kendilerinden sonraki kuşakları dünyaya getiremezler. Nitekim, kişiden kişiye değişmekle birlikte yaklaşık bir ay süresince hiç gıda alınmaması ölümle sonuçlanır.

Yetersiz beslenmenin tersine aşırı beslenme, yani gereğinden fazla gıda tüketimi de özellikle çağımızın yaygın hastalıkları olarak bilinen şişmanlık, kalp hastalığı, kanser, şeker hastalığı gibi önemli sağlık sorunlarına ve sonuçta ölümlere yol açmaktadır.

Sağlıklı ve uzun bir yaşam sürdürmek herkesin ideali olduğu halde, bunu gerçekleştirebilmek için, ozan düşünürümüz Yunus Emre’nin “ilim kendini bilmektir’’ sözünde olduğu gibi bireyin önce kendi vücudunu çok iyi tanıması ve kendisini beslenme ve sağlık konusunda eğitmesi gerekmektedir. Ailemizden bize geçen kalıtsal özelliklerimizi, genlerimizi ve çevremizi kendimizin kontrol etmesi her zaman mümkün olmasa da, bilinçli bir beslenmeyle daha sağlıklı, mutlu, verimli ve uzun bir yaşama adımımızı atabiliriz.

Sağlıklı Yaşam Ne Demektir?

Sağlıklı yaşam, kişilerin ciddi ve tedavisi zor hastalıklara yakalanmadan, hem bedensel hem de ruhsal yönlerden üstün durumda, uzun yıllar zevk alarak yaşamlarını sürdürmeleri demektir. Birey olarak sağlıklı bir yaşam amacımız olmalıdır.

Sağlıklı bir yaşamın sürdürülmesinde kalıtım, çevresel etmenler, gelir düzeyi, yaşam biçimi ve beslenme alışkanlıkları etkili olmaktadır.

Çok küçük yaşlardan başlayarak oluşan beslenme alışkanlıkları kişilerin sağlığını belirleyen en önemli etmenlerden biridir. Ancak, sağlıklı yaşam için yalnızca sağlığa yararlı gıdaların tüketilmesi yeterli değildir.

İyi beslenmenin yanısıra aktif olmak, egzersiz yapmak, sigara, aşırı alkol ve stresten uzak bir yaşam sürdürmek sağlıklı olmanın ön koşullarındandır.

Sağlıklı bir yaşamınız olup olmadığını belirlemek için önce kendinize şu soruları sormalısınız:

• Sağlıklı besleniyor muyum?
• Vücudumu sürekli işler durumda tutuyor muyum, yani hareketli miyim ve belirli egzersizleri yapmaya zaman ayırıyor muyum?
• Stres yönetimini biliyor muyum, yani kendime fiziksel (çevre, hava, gürültü kirliliği de stres örnekleridir) ve psikolojik olarak aşırı stres yükleyebileceğim durumlardan kaçınabiliyor muyum ya da stresimi azaltma yeteneğim var mı?
• Ailemde bazı hastalıklar sık görülüyor mu?
Bu sorulara vereceğiniz yanıtlara göre sağlığınızı belirleyen etmenlerden hangisini düzeltmeniz ve hangi konuda daha çok bilgi edinmeniz gerektiğine karar verebilirsiniz.

Beslenme Ne Demektir?

Beslenme büyümek, vücut işlemlerini gerçekleştirmek, yaşamı sağlıklı ve mutlu olarak sürdürebilmek amacıyla vücudun alınan gıdalardan yararlanmasıdır.

Gıda Nedir?

İnsanlar tarafından yenilip içilebilinen maddeler olarak tanımlayabileceğimiz gıda; barınma ve giyinme ile birlikte yaşam için en temel gereksinimdir.

Besin Öğesi Nedir?

Besin öğeleri, yediğimiz ve içtiğimiz tüm gıdalarda bulunan, bir kısmı yapay olarak da üretilebilen, insanların yaşamsal işlevleri için gereksinim duyduğu kimyasal maddelerdir.

Bu kimyasal maddeleri teker teker saydığımız zaman insanların kırkın üzerinde besin öğesine gereksinim duyduğunu görürüz.

Besin öğelerini başlıca altı grupta sıralayabiliriz:
Proteinler
Yağlar
Mineraller
Karbonhidratlar
Vitaminler
Su

Sağlıklı bir yaşamın sürdürülebilmesi için insanın gereksinim duyduğu bu besin öğelerinin tümünün günlük diyetimizde bulunması gerekir.

Sağlıklı Beslenme Nedir?

Sağlıklı beslenmeyi dört ana kavramla açıklayabiliriz:
‚ Dengeli beslenmek,
‚ Çeşitli gıdaları yemek,
‚ Gıdaları kararınca tüketmek,
‚ Sağlığa zararlı gıdalardan kaçınmak.

Dengeli Beslenmek

Her bir gıdanın besleyici özellikleri birbirinden farklı olduğu için hepsinden ayrı ayrı yararlanmamız gerekir. Hiçbir gıda, hatta mükemmele en yakın sayılan anne sütü bile, insanların gereksinim duyduğu tüm besin öğelerini karşılayamaz. Bebekler, besin öğelerinin çoğu vücutlarında depolanmış olarak doğduklarından 4 ile 6 aya kadar anne sütüyle beslenebilirler. Daha sonra anne sütünün yanısıra ek gıdalara başlamak gerekir. Demek ki, insanoğlu sağlığını sürdürebilmek için çok küçük yaşlardan itibaren çeşitli gıdalara gereksinim duymaktadır.

İnsanlar çok çeşitli gıdaları tükettiğinden, beslenme uzmanları dengeli beslenmeyi açıklamada kolaylık olması için yememiz gereken gıdaları şu beş grup altında toplamışlardır :

Gıda Grupları:

Tahıllar: Buğday, pirinç, çavdar, mısır, yulaf ve bunlardan yapılan ekmek, pilav, makarna vb. yiyecekler
Sebze ve meyveler: Yediğimiz her türlü taze, konserve, donmuş, kurutulmuş meyve ve sebzeler ile her türlü meyve ve sebze suları
Süt ürünleri: İnek, koyun gibi çeşitli hayvanların sütleri ve bunlardan yapılan yoğurt, peynir, lor, çökelek, kefir gibi ürünler

Yağlar ve şekerler: Tereyağı, margarin, yemeklik yağlar; hayvanların kuyruk ve iç yağları gibi katı yağlar; zeytinyağı, ayçiçeği yağı, mısırözü yağı gibi sıvı yağlar; şeker, çikolata, pekmez, bal ve tatlılar

Et, yumurta ve kuru baklagiller: Kuzu, dana, inek, tavuk, hindi, balık gibi etler; tavuk ve kuş yumurtaları ; fasulye, nohut, bezelye, börülce, barbunya, mercimek gibi tüm baklagiller

Beslenmemizin dengeli sayılabilmesi için her gün bu beş grup gıdadan belirli miktarlarda yememiz gerekmektedir.

Çeşitli Gıdalar Yemek

Bu beş gıda grubu insanların dengeli beslenmesinde kolay akılda kalacak bir rehber oluşturmak amacıyla önerilmektedir. Ancak, her bir grup altındaki gıdaların besin değeri de birbirinden farklıdır. Örneğin, sebze ve meyveler grubunda portakal ile ıspanağın içerdiği besin öğeleri aynı olmadığı gibi, meyvelerin ya da sebzelerin kendi içlerinde bile farklılıklar vardır. Besin değeri açısından, elma ile kayısı ya da patlıcan ile karnabahar aynı değildir. Aynı şekilde kuzu etinden aldığımız tüm besin öğelerini tavuktan, ya da balıktan aldığımız besin öğelerini inek etinden alamayız. O nedenle, günlük yiyeceklerimizi her bir grup içinde bulunan çeşitli gıdalardan seçerek oluşturmamız sağlıklı beslenmenin koşullarından biridir.

Gıdaları Kararınca Tüketmek

Günlük gıdalarımızı aşırıya kaçmadan yeterli miktarda tüketirsek sağlıklı beslenmenin temel bir koşulunu daha yerine getirmiş oluruz.

Yeterli miktar ne kadardır, yeterli beslenip beslenmediğimizi nereden bileceğiz?

Besin öğesi gereksinimleri, her bireyin yaşına, cinsiyetine, günlük aktivitesine, kalıtsal ve kişisel özelliklerine, yaşadığı çevreye ve iklim koşullarına bağlı olarak değişir. Bunun için bir beslenme ve diyet uzmanına başvurmak gerekir.

Yetersiz ya da aşırı beslenme neden sağlıksızdır ?

Kişiler bazı besin öğelerini az gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi yeterinden az, ya da gelişmiş ülkelerde olduğu gibi aşırı tüketebilirler. Her iki durum da iyi değildir.

Besin öğelerinin yetersiz ya da aşırı alındığı durumlarda Malnutrisyon adını verdiğimiz Kötü Beslenme ya da Yetersiz ve Dengesiz Beslenme hastalıkları ortaya çıkar. Afrika ve Asya’nın geri kalmış ülkelerinde görülen bir deri, bir kemik ya da karnı şiş çocuklarda protein ve enerji yetersizliği hastalıklarına rastlanır. Gelişmiş ülkelerde ise daha yaygın olarak aşırı kalori ile yağ tüketiminden kaynaklanan ve belirli kanser türleri ile kalp-damar hastalıklarına yol açan şişmanlık görülür.

Yetersiz ve dengesiz beslenme sorunları yalnızca yetersiz ya da aşırı alınan besin öğesinden kaynaklanan tek bir hastalık olmayabilir. Bazı durumlarda gıdaların bağırsaktan emiliminin bozulması da besin öğelerinin vücuda faydalı olmasına engel olabilir. Örneğin, protein yetersizliği ince bağırsakların emilim yüzeylerini yok ederek birçok besin öğesinin emilmeden vücuttan atılmasına yol açabilir. Buna karşılık, çeşitli gıdalardan yeterince aldığımız besin öğeleri birbirinin etkisini artırarak vücuda daha yararlı duruma gelirler. Sinerjik etki adını verdiğimiz bu özelliğe en iyi örneklerden biri, yeterli alınan C vitamininin demirin emilimini artırmasıdır. Bu nedenle, demir tableti alıyorsak portakal suyu gibi bir C vitamini kaynağıyla birlikte almamız demirden daha iyi yararlanmamızı sağlayacaktır.

Sağlığa Zararlı Gıdalardan Kaçınmak

Aşırı yağlı, kolesterollü, tuzlu, şekerli yiyecekler ile kanser yapıcı maddeleri içeren gıdaları tüketmek sağlıksız beslenmenin göstergelerinden biridir. Bu nedenle, yalnızca besin değeri yüksek gıdaları seçmeye değil, aynı zamanda sağlığımıza zararlı olabilecek gıdalardan uzak durmaya ve satın alma, hazırlama, pişirme ve tüketme sırasında sağlığımıza zarar verebilecek uygulamalardan kaçınmaya özen göstermeliyiz.

Sağlıklı yaşamın çok önemli bir öğesi olan Sağlıklı Beslenme için; tüm gıda gruplarından ve her bir gruptaki çeşitli gıdalardan yeterince ve sağlığımıza zarar vermeyecek şekilde tüketmeliyiz.


  Sağlıklı Beslenme (1.45 MB)
 
© , Biruni Laboratuvarı - Her hakkı saklıdır.